powrótAniela Zinkiewicz-Ryndziewicz, Zygmunt Ryndziewicz Od 1991 r. istnieje w zabytkowych murach trzynastowiecznego opactwa Cystersów w Wąchocku, muzeum utworzone ze zbiorów przekazanych klasztorowi przez znanego w latach 70. kolekcjonera - księdza Walentego Ślusarczyka, proboszcza z Nowej Słupi*.
Pokaźną część ekspozycji stanowią pamiątki związane z powstaniem styczniowym, a wśród nich sztandary powstańcze, broń biała i palna, elementy ubioru i wyposażenia powstańców, torby, pasy, ładownice, a także archiwalia i rzadkie druki z tego czasu, dokumenty podpisane przez przywódców powstańczych - Traugutta, Langiewicza, Czachowskiego, Hauke-Bosaka ,oraz ich osobiste pamiątki i fotografie rodzinne. Są również eksponaty związane z represjami po upadku powstania, pamiątki po więźniach i zesłańcach, kajdany, łańcuchy, elementy ubioru katorżników, wyroby zesłańców i przedmioty ich osobistego użytku.
Poczesne miejsce w tej kolekcji zajmuje biżuteria patriotyczna pochodząca z poprzedzającego wybuch powstania styczniowego okresu żałoby narodowej oraz z czasu bezpośrednio po upadku powstania. Biżuteria patriotyczna, to tak specyficznie polskie zjawisko, niewystępujące na taką skalę w żadnym innym kraju, pojawiła się u schyłku XVIII w. i trwała z przerwami i w różnych formach do czasów współczesnych. Nie przestając być ozdobą, stała się jednocześnie formą manifestacji uczuć patriotycznych, a zarazem środkiem porozumienia społecznego, poprzez występujące na niej znaki symbolizujące wierność Bogu i Ojczyźnie. W żadnym chyba jednak czasie nie miała tak wymownej symboliki i nie była tak powszechna, jak w okresie żałoby narodowej, kiedy noszenie jej rozbudzało nadzieje społeczeństwa na odzyskanie niepodległości.
W latach 1860-1862 odbywały się, głównie w Warszawie, liczne nabożeństwa żałobne, odprawiane dla przypomnienia rocznic historycznych i uczczenia pamięci bohaterów zrywów niepodległościowych. Masowy udział ludności stolicy w tych nabożeństwach, organizowanych ku pokrzepieniu serc w czasie niewoli, nadawał im charakter demonstracji narodowych. Taką wielką demonstracją uczuć patriotycznych był pogrzeb Katarzyny Sowińskiej, wdowy po generale powstania listopadowego, w czerwcu 1860 r. Kolejne manifestacje - 25 lutego 1861 r. w 30. rocznicę powstania listopadowego oraz krwawo stłumiona manifestacja 27 lutego - spowodowały ogłoszenie w kościołach powszechnej żałoby narodowej. Jej zewnętrznym przejawem było noszenie, mimo surowego zakazu carskiego, czarnych ubiorów. Przykłady takich strojów damskich, sprowadzanych z Paryża, znajdują się również w ekspozycji wąchockiego Muzeum. Używane dotąd klejnoty zastąpiono czarną biżuterią. Nastrój żałoby spotęgowała masakra, do jakiej doszło podczas rozgromienia przez kozaków i żandarmów carskich największej manifestacji patriotycznej, jaka odbyła się 8 kwietnia 1861 r. na Placu Zamkowym w Warszawie.
Zbiór kilkunastu krzyżyków z kolekcji Muzeum w Wąchocku jest przykładem biżuterii upamiętniającej te wydarzenia. Krzyże właśnie, jak się uważa, zapoczątkowały modę na biżuterię żałobną. Wykonane były, podobnie jak większość wyrobów biżuterii patriotycznej, z materiałów tanich i łatwo dostępnych, najczęściej żelaza, ołowiu, mosiądzu, cyny, rzadziej z drewna hebanowego, kości słoniowej i srebra. Bardzo zróżnicowany jest też poziom ich wykonania, od starannych, indywidualnych wyrobów, po tandetne i masowo produkowane.
Najpopularniejsze były powszechnie noszone żeliwne krzyżyki różnej wielkości, z datami dziennymi manifestacji (fot. 1). Na awersie widnieje na poprzecznej belce napis PAMIĄTKA, a na pionowej daty 25, 27 LUT. 8 KWIET. 1861. Na rewersie, w miejscu skrzyżowania ramion, korona cierniowa i przełożona przez nią palma - symbole męczeństwa, oraz napis na pionowej belce WARSZAWA.
Również popularne były krzyżyki ołowiane o zakończeniach ramion w formie kulek, z figurką Chrystusa Ukrzyżowanego na awersie i upamiętniającym manifestacje napisem D 25, 27 LUTY 1861 na rewersie. Przykładem indywidualnego wyrobu odznaczającego się starannością wykonania jest krzyżyk z kości słoniowej o zakończeniach ramion w formie spłaszczonych gałek z mosiężną figurką Chrystusa, rotulusem z napisem INRI i czaszką. Na odwrocie wyryty napis PAMIĄTKA 27 LUTEGO 1861 R..
Biżuterię o charakterze bardziej luksusowym reprezentuje naszyjnik w formie korali z doczepionym krzyżykiem z czarnego szylkretu. W bezpośrednim sąsiedztwie krzyżyka znajdują się duże, okrągłe, malowane na czarno koraliki, ozdobione metalowymi guzami imitującymi kameryzację. Pozostałe paciorki są mniejsze, wieloboczne, wykonane z laki i czarnego szkła .
Obok krzyżyków pojawiły się wkrótce inne wyroby biżuterii żałobnej - obrączki, pierścionki, broszki, klamry, spinki do mankietów i krawatów. Przykładem bardzo popularnego wyrobu jest płaska obrączka pokryta od zewnątrz emalią (w tym przypadku błękitną, zazwyczaj była to emalia czarna), na której widnieją daty manifestacji warszawskich i korona cierniowa z gałązką palmową, symbolizujące męczeństwo narodu i żałobę .
Znacznie bogatszą symbolikę prezentują pierścionki z podwójnie skręconego drutu srebrnego, rozszerzającego się w pętlę, obejmującą ułożoną poziomo kotwicę, zakończoną krzyżem. Na kotwicę nałożony jest orzełek, a pętlę spina miniaturowa kłódeczka. Drut skręcony na kształt sznura symbolizuje spętanie, niewolę, podobnie jak spinająca go kłódeczka. Ale obok tej symboliki żałobnej pojawiają się też treści bardziej optymistyczne - kotwica z Orłem, jako godłem narodowym, oznacza nadzieję na odzyskanie niepodległości, a wieńczący ją krzyż, oprócz znaczenia żałobnego, jest również symbolem zmartwychwstania).
Nieco skromniejszy jest zbliżony formą i techniką wykonania pierścionek z pojedynczego, skręconego drutu srebrnego, zakończonego dwiema kulkami, do którego doczepione jest płaskie serduszko, wypełnione czarną emalią, w centrum której widnieje drugie miniaturowe serduszko z wyżłobionym orzełkiem. Serce, skute łańcuchem, lecz zachowujące w swym wnętrzu godło państwowe - Orła, jest wyrazem uczuć patriotycznych Polaków będących w niewoli, ale głęboko kochających ojczyznę .
Te emblematy patriotyczne - krzyż, kotwica, orzełek, serce gorejące, powtarzały się w innych rodzajach biżuterii, takich jak klamry do pasa ,spinki czy broszki, i wyrażały podobne treści.
Kilka egzemplarzy starannie wykonanych broszek, powstałych w 1861 r. i później, w okresie powstania styczniowego, prezentuje inną symbolikę. Mają one kształt zwiniętego w formie koła pasa spiętego klamrą, w którego ażurowym, kolistym polu widnieje Orzeł lub dwudzielna tarcza herbowa z Orłem i Pogonią, a od maja 1863 r., kiedy to stała się godłem Rządu Narodowego, trójpolowa tarcza z herbami Polski, Litwy i Rusi, na tle czerwonej, błękitnej i białej emalii. Wyrażają one jedność tych ziem, podkreśloną napisami - W JEDNOŚCI SIŁA i BOŻE ZBAW POLSKĘ .
Motyw tarczy herbowej występuje również na spinkach do mankietów i na wisiorku złożonym z trzech połączonych w układzie pionowym elementów - herbu, Orła wspartego na banderoli z napisem BOŻE ZBAW POLSKĘ oraz okrągłej plakietki z Orłem okolonym napisem o tej samej treści.
Jednoznaczną wymowę symboliczną miały czarne bransolety lub naszyjniki w formie łańcucha, wykonane z ebonitu lub drewna, z zawieszonymi na nich krzyżykami, kłódkami lub medalionami.
Po upadku powstania styczniowego, na skutek surowych represji carskich i zsyłek na Sybir, zaprzestano masowego noszenia biżuterii patriotycznej. Z nielicznych jej egzemplarzy, jakie wtedy powstawały, zniknęły dotychczas powszechnie używane symbole. Jedynym, jaki pozostał, był Orzeł na czarnym tle. Poprzez tak duże uproszczenie, tym dobitniejsza stała się jego wymowa .
Na zakończenie tego przeglądu wybranych przykładów biżuterii patriotycznej prezentowanej na ekspozycji Muzeum w Wąchocku wypada wspomnieć o jeszcze jednym eksponacie. Wśród znajdujących się tam kilku przedmiotów pamiątkowych wykonanych przez zesłańców na uwagę zasługuje szczególnie cenny, bo zrobiony z bardzo nietrwałego materiału, unikalny pierścionek, który został przywieziony z Syberii przez A. Bukowskiego, skazanego na katorgę za udział w powstaniu, a ofiarowany przez jego prawnuka Jerzego Ludkiewicza z Gdańska. Obrączka upleciona jest z ciemnego włosia (według ofiarodawcy - z włosów z brody), a oczko wykonane w formie nakładki ze złotej blaszki, na której, na tle czarnej emalii widnieje napis złotymi literami AMITIE.
Pierścionki takie robione były przez skazańców w kopalniach na Uralu. Złoto kupowali oni potajemnie od zatrudnionych tam robotników. Do naszych czasów zachowały się już tylko nieliczne egzemplarze tego typu wyrobów.
Kolejne okresy noszenia biżuterii patriotycznej - czas I wojny światowej, pierwsze lata niepodległości, lata 30. XX w. czy okres II wojny światowej, nie przyniosły już nowych motywów czy form w tych wyrobach. Powtarzane były wzory i symbole wcześniej używane, przy czym najpopularniejsze były pierścienie ozdobione wizerunkiem Orła, czego przykładem są liczne pierścionki legionowe i sygnety z czasu II wojny światowej.
http://polskijubiler.com